Proces zapewnienia bezpieczeństwa w zakładach przemysłowych ulega obecnie transformacji. Przejście z systemu opartego na dyrektywie 2006/42/WE na bezpośrednio stosowane rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2023/1230 wprowadza szereg zmian, które bezpośrednio wpływają na obowiązki podmiotów eksploatujących maszyny. Nowe przepisy mają na celu nie tylko dostosowanie prawa do postępu technicznego, w tym sztucznej inteligencji, ale także usunięcie niespójności, które pojawiały się przy wdrażaniu dotychczasowej dyrektywy w poszczególnych państwach członkowskich.
W skrócie:
- Jakie konsekwencje dla eksploatacji maszyn powoduje zmiana formy prawnej?
- Kiedy dochodzi do zmiany statusu użytkownika na producenta?
- Jakie wymogi muszą spełniać dokumentacja i instrukcje?
- Jak zapewnić ochronę przed zagrożeniami w systemach AI i automatyki?
- Od kiedy obowiązuje pełne stosowanie rozporządzenia 2023/1230?
Zmiana formy prawnej i jej konsekwencje dla eksploatacji
Zasadniczą różnicą między dotychczasowym a nowym reżimem prawnym jest charakter samego aktu. Dyrektywa 2006/42/WE wymagała transpozycji, czyli przeniesienia jej postanowień do krajowych porządków prawnych przez rządy państw członkowskich. Prowadziło to niekiedy do rozbieżnych interpretacji tych samych wymagań w różnych krajach Unii Europejskiej. Rozporządzenie 2023/1230 jest natomiast aktem stosowanym bezpośrednio i obowiązuje w całości we wszystkich państwach członkowskich UE bez konieczności wdrażania go ustawami krajowymi.
Z perspektywy użytkownika oznacza to większą pewność prawną. Wymagania dotyczące konstrukcji, dokumentacji oraz procedur oceny zgodności są identyczne niezależnie od kraju, w którym maszyna została wyprodukowana lub jest użytkowana. Ujednolicenie to ma szczególne znaczenie dla przedsiębiorstw posiadających zakłady produkcyjne w różnych częściach Europy, gdyż pozwala na stosowanie tych samych standardów bezpieczeństwa i procedur odbioru technicznego w całej strukturze organizacji.
Istotna modyfikacja jako podstawa zmiany statusu na producenta
Jednym z najważniejszych pojęć wprowadzonych przez rozporządzenie 2023/1230, które bezpośrednio dotyczy użytkowników modernizujących park maszynowy, jest „istotna modyfikacja”. Zgodnie z art. 3 pkt 16 rozporządzenia, oznacza ona zmianę maszyny lub produktu powiązanego, dokonaną po ich wprowadzeniu do obrotu lub oddaniu do użytku, która nie była przewidziana ani zaplanowana przez producenta. Zmiana ta musi wpływać na bezpieczeństwo poprzez stworzenie nowego zagrożenia lub zwiększenie istniejącego ryzyka, co w konsekwencji wymaga zastosowania dodatkowych osłon, urządzeń ochronnych lub środków zapewniających stateczność konstrukcji.
Wprowadzenie tej definicji rozstrzyga wieloletnie spory dotyczące tego, kiedy modernizacja maszyny staje się na tyle głęboka, że wymaga ponownego wystawienia deklaracji zgodności i naniesienia oznakowania CE. Rozporządzenie w art. 18 wprost wskazuje, że osoba fizyczna lub prawna dokonująca istotnej modyfikacji maszyny jest uznawana za producenta. Wiąże się to z przejęciem pełnej odpowiedzialności za zgodność produktu z aktualnymi zasadniczymi wymaganiami ochrony zdrowia i bezpieczeństwa.
Dla użytkownika maszyn oznacza to konieczność przeprowadzenia szczegółowej oceny ryzyka przed przystąpieniem do jakichkolwiek prac modernizacyjnych. Jeżeli analiza wykaże, że planowane zmiany mieszczą się w definicji istotnej modyfikacji, użytkownik musi przeprowadzić odpowiednią procedurę oceny zgodności określoną w art. 25 rozporządzenia. Należy jednak zaznaczyć, że zgodnie z motywem 26 rozporządzenia, typowe czynności naprawcze i konserwacyjne, które nie wpływają na spełnianie przez maszynę zasadniczych wymagań, nie są uważane za istotne modyfikacje i nie nakładają na użytkownika obowiązków producenta.
Fot. Shutterstock
Maszyny wytwarzane na własny użytek
Wielu użytkowników w swoich warsztatach technicznych buduje specjalistyczne maszyny, oprzyrządowanie lub linie technologiczne przeznaczone wyłącznie do użytku wewnątrz własnego zakładu. Rozporządzenie 2023/1230 podtrzymuje i doprecyzowuje zasadę, że podmiot wytwarzający produkt na własny użytek jest uznawany za producenta.
Zgodnie z art. 10 ust. 1 i 2, taki producent-użytkownik musi zapewnić, że maszyna zostanie zaprojektowana i wytworzona zgodnie z zasadniczymi wymaganiami określonymi w załączniku III. Przed oddaniem maszyny do użytkowania w swoim procesie produkcyjnym podmiot ten jest zobowiązany do sporządzenia dokumentacji technicznej, o której mowa w załączniku IV (część A), przeprowadzenia procedury oceny zgodności, sporządzenia deklaracji zgodności UE oraz umieszczenia oznakowania CE. Obowiązki te muszą zostać dopełnione jeszcze przed rozpoczęciem eksploatacji maszyny. Eksploatacja urządzenia wytworzonego we własnym zakresie bez spełnienia tych wymogów formalnych jest w świetle nowych przepisów naruszeniem, które może skutkować sankcjami.
Dokumentacja i instrukcje w erze cyfrowej
Rozporządzenie 2023/1230 wprowadza istotne ułatwienie dla producentów, a jednocześnie nakłada nowe warunki na użytkowników w zakresie zarządzania dokumentacją. Zgodnie z art. 10 ust. 7, instrukcja obsługi może być obecnie udostępniana w postaci cyfrowej. Producent ma jednak obowiązek wskazania – na maszynie, opakowaniu lub w dołączonym dokumencie – sposobu uzyskania dostępu do tej instrukcji.
Z punktu widzenia użytkownika maszyny istotne są następujące uprawnienia i obowiązki wynikające z tego zapisu:
– Instrukcja w formacie cyfrowym musi być udostępniona w sposób umożliwiający jej wydrukowanie, pobranie i zapisanie na urządzeniu elektronicznym. Pozwala to użytkownikowi na zapewnienie stałego dostępu do informacji o bezpieczeństwie nawet w przypadku awarii zasilania lub braku łączności z internetem.
– Jeżeli użytkownik w momencie zakupu wyrazi takie żądanie, producent musi bezpłatnie dostarczyć instrukcję w formie papierowej w terminie miesiąca.
– W przypadku maszyn, które mogą być obsługiwane przez użytkowników nieprofesjonalnych, najważniejsze informacje dotyczące bezpieczeństwa muszą być zawsze dostarczone w formie papierowej, niezależnie od dostępności wersji cyfrowej.
– Instrukcja musi być sporządzona w języku łatwo zrozumiałym dla użytkowników, określonym przez państwo członkowskie.
Powyższe zmiany wymagają od służb utrzymania ruchu i działów BHP dostosowania wewnętrznych procedur obiegu dokumentów. Konieczne może być zapewnienie terminali dostępowych w pobliżu maszyn, które umożliwią pracownikom szybkie zapoznanie się z cyfrową wersją instrukcji obsługi.
Fot. Shutterstock
Ochrona przed zagrożeniami w systemach AI i automatyki
Nowe ramy prawne kładą silny nacisk na zagrożenia wynikające z cyfryzacji układów sterowania. Użytkownik maszyny, analizując poziom bezpieczeństwa swojego parku maszynowego, musi teraz brać pod uwagę nie tylko osłony mechaniczne, ale również odporność systemów na ingerencję zewnętrzną.
Załącznik III w sekcji 1.1.9 wprowadza wymagania dotyczące ochrony przed uszkodzeniem. Maszyna musi być tak zaprojektowana, aby podłączenie do niej innego urządzenia (np. przez sieć zakładową lub zdalny dostęp serwisowy) nie prowadziło do sytuacji zagrożenia. Sprzęt i oprogramowanie mające znaczenie dla bezpieczeństwa muszą być zabezpieczone przed przypadkową lub zamierzoną ingerencją. Co więcej, maszyna musi rejestrować dowody ingerencji w oprogramowanie istotne dla bezpieczeństwa.
W przypadku wdrażania maszyn autonomicznych użytkownik musi zwrócić uwagę na wymagania sekcji 3.3.3 załącznika III. Takie urządzenia muszą być wyposażone w systemy wykrywania osób i przeszkód. Nowością jest również wprowadzenie definicji „nadzorcy” oraz „funkcji nadzoru”, która pozwala na zdalny monitoring autonomicznej maszyny mobilnej. Użytkownik planujący wdrożenie takich systemów musi zapewnić, że nadzorca będzie miał dostęp do pełnych informacji o działaniu i bezpiecznym usytuowaniu maszyny w jej obszarze pracy.
Terminy i przepisy przejściowe
Pełna świadomość terminów jest niezbędna dla prawidłowego planowania inwestycji i modernizacji. Rozporządzenie 2023/1230 weszło w życie w lipcu 2023 r., jednak jego pełne stosowanie rozpocznie się 20 stycznia 2027 r. Do tego czasu podstawowym aktem prawnym pozostaje dyrektywa 2006/42/WE.
Istotną informacją dla użytkowników jest to, że certyfikaty badania typu WE i decyzje o zatwierdzeniu wydane przez jednostki notyfikowane na podstawie starej dyrektywy zachowują swoją ważność do dnia ich wygaśnięcia. Oznacza to, że maszyny zakupione i oddane do użytku przed styczniem 2027 r. nie będą wymagały ponownej certyfikacji tylko z powodu zmiany przepisów, o ile nie zostaną poddane istotnej modyfikacji po tej dacie. Państwa członkowskie nie mogą również utrudniać udostępniania na rynku produktów, które wprowadzono do obrotu zgodnie z dyrektywą przed terminem rozpoczęcia stosowania rozporządzenia.
Podsumowując, nowe ramy prawne nakładają na użytkownika maszyn większą odpowiedzialność w procesie modernizacji, jednocześnie dając mu jasne definicje i narzędzia do oceny własnych działań.
Kluczem do zachowania ciągłości bezpiecznej produkcji jest rzetelne rozróżnianie między bieżącą konserwacją a istotną modyfikacją oraz przygotowanie organizacji do obsługi cyfrowych formatów dokumentacji technicznej.
Autor: Mariusz Adamczuk
Inżynier bezpieczeństwa maszyn z doświadczeniem w projektowaniu, modernizacji oraz ocenie zgodności maszyn. Przez lata był związany z jedną z rozpoznawalnych firm działających w obszarze certyfikacji i bezpieczeństwa maszyn. W SEKA S.A. prowadzi szkolenia z zakresu bezpieczeństwa maszyn.
Artykuł pochodzi z magazynu SEKA nr 41
Zobacz magazyn i pobierz bezpłatnie
0
0
Głos/y
Ocena artykułu
